ROMÁNIÇO  ENGLISH GRAMÁTICO  DICTIONARIOS ET VOCABULADOS  ÚTILA FRASOS  FRECUENTA CUESTIONOS

Verbos

Vocábulo cua expresen álica cunche specio di acto, stando, aut evento nominijezen “verbo”, et ordinarie ci es admínime un en omna completa fraso. En Romániço, homi índichen il verbo per la sufixo -en et, cuande necesa, per adverbio di témporo aut modo:

Ecuista pretzelos fichen mi siter!
Mi ja ne haben coitisca relatos cun ecuila muliero!
Cuo vos va facen sine liberitio?
Mi vol drapizen mi per viluto se lo vol es sociische acceptébila.
Vi vai deprenden ecuila bebo-tuco de vua cápito, vi vai riponen lo sur vua sororo!


Actos pasinta, presenta, et futura

Ci es tri basamentisca “témporos” disposébila ad verbos en Romániço — pasinta, presenta, et futura — cascuna expresanta je acto eventanta an diferanta témporos relate ad la parlanto:


La presento

Se adverbio aut contexto ne índichen áltere, verbo sufixizita per -en expresen acto cua homi ja cominitien mas incore ja ne completionen (e.e. la presento):

Ci ne existen coclearo.
Dingo mangen elea bebo (nun).
Mi lecturen La nesuportébila legeritio di eser (nun, nuntémpore).

Remarchen che la formo di la verbo ne cambiezen secuno cui exécuten lo, cuale en cuida áltera linguajos:

Mi bothechejen, dunche mi esen.
Vi bothechejen, dunche vi esen.
Ili bothechejen, dunche ili esen.

Esen es contractionébila ad es por los tale inclinita: Mi bothechejen, dunche mi es.

Por indicher la presento sine depender de adverbio aut contexto, homi poten user -an: Dingo manjan elea bebo.


La pasinto

Verbos expresanta je álico eventinta ante la instanto en cua homi parlen (actos en la pasinto) es antevadata da ja aut áltera adverbio di pasintitio:

Ci ja ne existen coclearo. Here dingo mangen elea bebo.

Por indicher la pasinto sine depender de adverbio aut contexto, homi poten user -in: Dingo mangin elea bebo.


La futuro

Verbos expresanta je álico eventunta post la instanto en cua homi parlen (actos en la futuro) es antevadata da va aut áltera adverbio di futuritio:

Ci va ne existen coclearo. Demane dingo mangen elea bebo.

Por indicher la futuro sine depender de adverbio aut contexto, homi poten user -un: Dingo manjun elea bebo.



Actos hipotesisca

La témporos pasinta, presento, et futura omna expresen actos cua facte ja, nun, aut va eventen, et insémule constituten cuo gramatichistos nominijen la “indicativo”. Mas ci es anche manero por expreser actos hipotesisca cua probábile va ne eventen, nominijata la “conditionalo”, cua en Romániço homi expresen per vol:

Clare, se ci vol ne existen il coclearo, ci anche vol ne existen il “sporco”. Mi certe vol va compren ecuilo por dollar! Dingo vol ja mangen elea bebo se eli vol ja ne mangen li unésime.


Actos desiderata

Verbos expresanta je álico demandata ordinarie manchen subjecto aut es antevadata da vai:

Abasen vua fétida patos de mi, maledictita spurca simiono!   (mandationo) Ne reguarden mi!   (mandationo) Vi vai ne reguarden mi!   (mandationo) Vi ne reguarden mi!   (aserto) Los vai mangen cuco!   (desídero) Los mangen cuco!   (aserto) Álichi vai morten por che la cétera nos vai plu apretien il vivo.   (aserto)

Por indicher la demando sine vai aut contexto, homi poten user -et: Dingo manget elea bebo!



Actos reportita: electer la témporo

En cuida linguajos, cuande homi reporten cuo áltero dicen aut senten, la témporo di la acto citata cambiezen secuno la témporo di la verbo en la principala propositiono.

En Romániço, la témporo di la citatco resten sine-cambie cuale se lo vol es citata directe:

Cito directa:   Ili ja dicen, «Ecuistos ne es la androidos cua vos cerchen». Cito nedirecta:   Ili ja dicen che ecuistos ne es la androidos cua nos cerchen. Cito nedirecta:   Ili va dicen che ecuistos ne es la androidos cua nos cerchen.


Infinitivos

Por expreser la basamentisca ideo di acto sine ligher lo ad particulara témporo aut subjecto, homi adjunter -er (cua remplacien la ántea -ar) ad la radiço di la verbo:

Vider es creder. Ne fumejer. Id semblen che mi ja selecten la nejusta septimano por cesationer snifer glútino. Ovucios! Id vol placen ad mi ... fracaser los! Tank, mi vai aprensen piloter T-1000 FireFox. Un Anelo por guberner los omna, Un Anelo por trover los, Un Anelo por venifer los omna et en la ténebro ligher los!

Cuancam id tecnichische ne es nejusta user infinitivo detre prepositiono, id forse es men neconcordanta ad álichi expreser la metípsima ideo cuomo adverbio:

Nuli vai éxiten ecuista loco sine canter la blues.   =   Nuli vai éxiten ecuista loco necantinte la blues.


Actos nepersonisca

Por eviter confuso cuande ci ne es evidenta subjecto en fraso, Romániço usen id cuomo pronómino nepersonisca:

Deo ja dicen «Pluven!», et id ja pluven. Id es bona eser la rejo. Se Deo vol ne existen, id vol es necesa inventer li.

Por indicher la facto aut existo di álico en Romániço, homi usen ci secuata da eser aut exister:

Ci va ne existen Provincio, Pippin. Ci es nula gubernerío cuala nula gubernerío.

Por atracter la reguardo aut atentiono di álichi, homi usen ecce:

Ben, ecce la única coso perfecta cua mi ja troven: acuo mineralosa. Ecce mi. Ecce vua rejo!


Actos progresiva

En la presento, il acto es frecuente progresanta defaulte, et besonien nula speciala indicatco:

Mi amen lo! Lacen mi en paço; mi mangen.

Mas cuande la nefinititio di acto ne es clara, homi poten user sta:

mi va lecturen lo demane.   (la acto va fien completionita) mi va sta lecturen lo demane.   (forse la acto va fien completionita, forse ne)

Cuida “continua” témporos frecuenta en il Anglenso (nómine la continua perfecto et continua pluscamperfecto) homi ordinarie ne traducten en Romániço cuande cominitio-témporo es dationita:

mi residen en Minsk dex ante deç anuos. mi ja sta lecturen Proust dex ante du septimanos.

Cuande cominitio-témporo ne es dationita, homi poten user dejam:

mi dejam ja lecturen Proust.   (mi ja sta lecturen Proust dex álica témporo nespecifichita)


Participios

Adjectivo creita ec verbo es nominijata “participio”. En Romániço, ci es du basamentisca specios di participio: “activa” (la cuya acto es executata da la substantivo modificata) et “pasiva” (la cuya acto es executata je la substantivo modificata da áltero). Pluse, amba specios haben tri aparta formos — un por expreser acto completionita, un por acto progresanta, et un por acto venunta:

Activa   Pasiva manginta dingo
dingo cua ja mangen
  bebo mangita
bebo cua álico ja mangen
manjanta dingo
dingo cua nun mangen
  manjata bebo
bebo cua álico nun mangen
manjunta dingo
dingo cua va mangen
  manjuta bebo
bebo cua álico va mangen

Remarchen che, por indicher cuo dingo ja, nun, aut va mangen (la “complemento”), homi usen la prepositiono je:

manjanta dingo   dingo cua mangen manjanta je dingo   cua mangen dingo dingo manjanta je bebo   dingo cua mangen bebo

Participios cuomo adverbios

Homi poten user participio anche cuomo adverbio per cambier la finisca -a ad -e. En ecuista formo lo índichen cuande aut pro cuo álico eventen:

Vidante faminanta dingo advader, la bebo ja plorecen. Manginte bebo, la dingo ja dormecen.

Participios cuomo substantivos

Et per cambier la finisca -a ad -o, homi poten user participio cuomo substantivo. En ecuista formo lo índichen cuo exécuten acto, aut en cuo áltero efectefen per acto:

Eli ja viven timante la riveno da la vivanta mortintos. Nos mortuntos saluten vi! La caciantos et la caciatos


Verbos composita

Simpla verbos en Romániço monstrationen ne mere cuande acto eventen (témporo), mas la grado di completiono di la acto (aspecto). Exemple, la simpla pasinto generale monstrationen acto completionita (mi ja scriben létero), la presento monstrationen acto progresanta (mi scriben létero), et la futuro monstrationen acto completionuta alicuande poste (mi va scriben létero). Mas per verbos composita, homi poten expreser álica cunche grado di completiono en álica cunche témporo:

La dingo ja es manginta je la bebo cuande mi ja envaden.   (nulcuanta bebo resten cuande mi envaden) La dingo ja es manjanta je la bebo cuande mi ja envaden.   (alicuanta bebo incore resten cuande mi envaden) La dingo ja es manjunta je la bebo cuande mi ja envaden.   (la tota bebo incore standen bone cuande mi envaden) Etc.     La bebo va es mangita cuande mi va envaden.   (nulcuanta bebo va resten cuande mi va envaden) La bebo va es manjata cuande mi va envaden.   (alicuanta bebo incore va resten cuande mi va envaden) La bebo va es manjuta cuande mi va envaden.   (la tota bebo incore va standen bone cuande mi va envaden) Etc.    

Remarchen che eser secuata da participio expresen stando deántea en Romániço, metípsime cam se lo vol es secuata da álica cunche áltera adjectivo. Dicer, exemple, la dingo ja es manginta ye 3:00 signífichen che la dingo ja finen manger an aut ante 3:00. Por indicher che la dingo ja finen an 3:00 et ne ántee, usen fier vice di eser:

La dingo ja fien manginta je la bebo cuande mi ja envaden.   (la dingo finen an la metípsima témporo an cua mi envaden)

Homi generale usen composita verbos por emfasizer la témporo et completiono di acto relate ad áltero (manger et envader en la ántea exemplo) aut por emfasizer la agento di acto pasiva (dingo en manjata da dingo). Áltere, la simpla verbo es preferanda.

Mi sapen che vi et Frank ja projecten desconecter mi...   (simpla acto pasinta) Vi et Frank ja es projectanta desconecter mi cuande grandaza feto súbite aparen de nulube.   (acto pasinta dum acto progresanta)


Actos transitiva et netransitiva

Cuande persono aut coso dírigen acto ad áltera persono aut coso, la acto es nominijata “transitiva” (e.e., lo tránsiten ad áltera persono aut coso). Exemple, pagher (honorario), specter (películo), dicer (la vero). La afectato (en la ántea exemplos, honorario, películo, et vero) es nominijata la “complemento”.

Cuande la acto ne es dirijata ad áltero, cuale eser, seder, et jacer, homi nominijen lo “netransitiva”.

En cuida linguajos, il verbo es et transitiva et netransitiva, secuno la contexto; en Romániço, il verbo es aut transitiva aut netransitiva, jamás amba. Por ficher netransitiva verbo transitiva, homi poten adjunter -if- ad la radiço; por ficher transitiva verbo netransitiva, homi poten adjunter -ez- ad la radiço:

Netransitiva   Transitiva La bulo ja rotulezen ad en la strado.   La infanto ja rótulen la bulo ad en la strado. La acuo bulitionen.   La cocinisto bulitionifen la acuo. La nivatco va fusionezen.   La solelo va fusionen la nivatco.

Tamen álica netransitiva verbos poten haber objecto se ecuila objecto es substantivifo je la verbo:

dancer la danço prohibida viver la dulça vivo parler la parlo di il Italianos

aut exemplo specifichita di la metípsimo:

dancer la Lambada parler il Italienso

Anche noten che homi poten user transitiva verbo sine objecto por emfaser mere la ideo di la acto ipsa:

Here mi lecturen libro. Here mi lecturen dum la tota dio.

ÁNTEA SECTIONO SECUANTA SECTIONO