 |
 |
|
 |
|
Verbos
Vocábulo cua expresan álica cunche specio di acto, stando, aut evento nominijezan “verbo”, et ordinarie ci es admínime unu en omna completa fraso:
| Ecuista pretzelos fican mi siter! |
| Mi ne habin coitisca relatos cun ecuila muliero! |
| Cuo vos façun sine liberitio? |
| Mi vol drapizan mi per viluto se lo vol es sociische acceptébila. |
| Vi deprendes ecuila bebotuco de via cápito, vi ripones lo sur via sororo! |
|
Actos pasinta, presenta, et futura
Ci es tri basamentisca “témporos” disposébila ad verbos en Romániço — pasinta, presenta, et futura — cascuna expresan je acto eventanta an diferanta témporos relate ad la parlanto:
La presento
Ad verbos expresanta je acto oni cominitiin mas ne jam completionan (los en la presento) oni adjuntan -an ad la radiço:
| Ci ne existan coclearo. |
| Dingo manjan elia bebo (nun). |
| Mi lecturan La nesuportébila legeritio di eser (nun, nuntémpore). |
|
Remarcan che la formo di la verbo ne cambiezan secuno cui exécutan lo, cuale en cuida áltera linguajos:
| Mi botecuman, dunche mi esan. |
| Vi botecuman, dunche vi esan. |
| Ili botecuman, dunche ili esan. |
|
Esan es contractionébila ad es por los tale inclinita: Mi botecuman, dunche mi es.
La pasinto
Verbos expresanta je álico eventinta ante la instanto en cua oni parlan (los en la pasinto) combinezan cun -in:
| Ci ne existin coclearo. |
| Here dingo mangin elia bebo. |
La futuro
Verbos expresanta je álico eventunta post la instanto en cua oni parlan (los en la futuro) combinezan cun -un:
| Ci ne existun coclearo. |
| Dingo manjun elia bebo. |
Actos hipotesisca
La témporos pasinta, presento, et futura omna expresan actos cua facte eventin, eventan, aut eventun, et insémule constitutan cuo gramatichistos nominijan la “indicativo”. Mas ci es anche manero por expreser actos hipotesisca cua probábile ne eventun, nominijata la “conditionalo”, cua en Romániço oni expresan per vol:
| Clare, se ci vol ne existan il coclearo, ci anche vol ne existan il “sporco”. |
| Mi vol comprun ya ecuilo por dollar! |
| Dingo vol mangin elia bebo se eli vol ne mangin li unuésime. |
Actos desiderata
Por expreser je recuisto, oni adjuntan -es ad la radiço:
| Abases via fétida patos de mi, maledictita spurca simiono! |
|
(mando) |
Ne reguardes mi! |
|
(mando) |
| Vi ne reguardes mi! |
|
(mando) |
| Vi ne reguardan mi! |
|
(aserto) |
| Los manges cuco! |
|
(desídero) |
| Los manjan cuco! |
|
(aserto) |
| Álichi mortes por che la cétera nos plu apreties il vivo. |
|
(aserto) |
Verbos sine témporo
Cuomo je alternativo ad indicher témporo per -an, -in, et -un, oni potan user mere -en por omna témporos, usante adverbios di témporo cuande id es necesa:
| Ci ne existen coclearo |
| Ci has ne existen coclearo |
| Ci van ne existen coclearo |
| Ci vol ne existen coclearo |
| Ci vai ne existen coclearo! |
| Mangen cuco! |
Actos reportita: electer la témporo
En cuida linguajos, cuande oni reportan cuo áltero diçan aut sentan, la témporo di la acto citata cambiezan secuno la témporo di la verbo en la principala propositiono.
En Romániço, la témporo di la citajo restan sine-cambie cuale se lo vol es citata directe:
| Cito directa: |
|
Ili dicin, «Ecuistos ne es la androidos cua vos cercan». |
| Cito nedirecta: |
|
Ili dicin che ecuistos ne es la androidos cua nos cercan. |
| Cito nedirecta: |
|
Ili diçun che ecuistos ne es la androidos cua nos cercan. |
Infinitivos
Por expreser la basamentisca ideo di acto sine ligher lo ad particulara témporo aut subjecto, oni adjunter -er (cua remplacian la ántea -ar) ad la radiço di la verbo:
| Vider es creder. |
| Ne fumumer. |
| Id semblan che mi selectin la nejusta septimano por cesationer snifer glútino. |
| Ovucios! Id vol plaçan ad mi ... fracaser los! |
| Tank, mi aprenses piloter T-1000 FireFox. |
| Unu Anelo por guberner los omna, Unu Anelo por trover los, Unu Anelo por venifer los omna et en la ténebro ligher los! |
Cuancam id tecnichische ne es nejusta user infinitivo deretre prepositiono, id forse es men neconcordanta ad álichi expreser la metípsima ideo cuomo adverbio:
| Nuli éxites ecuista loco sine canter la blues. = Nuli éxites ecuista loco necantinte la blues. |
Actos nepersonisca
Por eviter confundo cuande ci ne es evidenta subjecto en fraso, Romániço usan id cuomo pronomino nepersonisca:
| Deo dicin «Pluves!», et id pluvin. |
| Id es bona eser la rejo. |
| Se Deo vol ne existan, id vol es necesa inventer li. |
Por indicher la facto aut existo di álico en Romániço, oni usan ci secuata da eser aut exister:
| Ci ya ne existun Provincio, Pippin. |
| Ci es nula gubernerío cuala nula gubernerío. |
Por atracter la reguardo aut atentiono di álichi, oni usan ecce:
| Ben, ecce la única coso perfecta cua mi trovin: acuo mineralosa. |
| Ecce mi. |
| Ecce via rejo! |
Actos progresiva
En la presento, il acto es frecuente progresanta defaulte, et besonian nula speciala indicajo:
| Mi aman lo! |
| Lases mi en paço; mi manjan. |
Mas cuande la nefinititio di acto ne es clara, oni potan user sta:
| mi lecturun lo demane. |
|
(la acto fiun completionita) |
| mi sta lecturun lo demane. |
|
(forse la acto fiun completionita, forse ne) |
Participios
Adjectivo creita ec verbo es nominijata “participio”. En Romániço, ci es du basamentisca specios di participio: “activa” (la cuya acto es executata da la substantivo modificata) et “pasiva” (la cuya acto es executata je la substantivo modificata da áltero). Pluse, amba specios haban tri aparta formos — unu por expreser acto completionita, unu por acto progresanta, et unu por acto venunta:
| Activa |
|
Pasiva |
manginta dingo dingo cua mangin |
|
bebo mangita bebo cua álico mangin |
manjanta dingo dingo cua nun manjan |
|
manjata bebo bebo cua álico nun manjan |
manjunta dingo dingo cua manjun |
|
manjuta bebo bebo cua álico manjun |
Remarcan che, por indicher cuo dingo mangin, nun manjan, aut manjun (la “complemento”), oni usan la prepositiono je:
| manjanta dingo |
|
dingo cua manjan |
| manjanta je dingo |
|
cua manjan dingo |
| dingo manjanta je bebo |
|
dingo cua manjan bebo |
Participios cuomo adverbios
Oni potan user participio anche cuomo adverbio per cambier la finisca -a ad -e. En ecuista formo lo índican cuande aut pro cuo álico eventan:
| Vidante faminanta dingo advader, la bebo plorecin. |
| Manginte bebo, la dingo dormecin. |
Participios cuomo substantivos
Et per cambier la finisca -a ad -o, oni potan user participio cuomo substantivo. En ecuista formo lo índican cuo exécutan acto, aut en cuo áltero efectefan per acto:
| Eli vivin timante la riveno da la vivanta mortintos. |
| Nos mortuntos salutan vi! |
| La caciantos et la caciatos |
Verbos composita
Simpla verbos en Romániço monstrationan ne mere cuande acto eventan (témporo), mas la grado di completiono di la acto (aspecto). Exemple, la simpla pasinto generale monstrationan acto completionita (mi scribin létero), la presento monstrationan acto progresanta (mi scriban létero), et la futuro monstrationan acto completionuta alicuande poste (mi scribun létero). Mas per verbos composita, oni potan expreser álica cunche grado di completiono en álica cunche témporo:
| La dingo esin manginta je la bebo cuande mi envadin. |
|
(nulcuanta bebo restin cuande mi envadin) |
| La dingo esin manjanta je la bebo cuande mi envadin. |
|
(alicuanta bebo incore restin cuande mi envadin) |
| La dingo es manjunta je la bebo cuande mi envadin. |
|
(la tota bebo incore standin bone cuande mi envadin) |
| Etc. |
|
|
| La bebo esun mangita cuande mi envadun. |
|
(nulcuanta bebo restun cuande mi envadun) |
| La bebo esun manjata cuande mi envadun. |
|
(alicuanta bebo incore restun cuande mi envadun) |
| La bebo esun manjuta cuande mi envadun. |
|
(la tota bebo incore standun bone cuande mi envadun) |
| Etc. |
|
|
Remarcan che eser secuata da participio expresan stando deántea en Romániço, metípsime cam se lo vol es secuata da álica cunche áltera adjectivo. Dicer, exemple, la dingo esin manginta ye 3:00 signífican che la dingo finin manger an aut ante 3:00. Por indicher che la dingo finin an 3:00 et ne ántee, usan fier vice di eser:
| La dingo fiin manginta je la bebo cuande mi envadin. |
|
(la dingo finin an la metípsima témporo an cua mi envadin) |
Oni generale usan composita verbos por emfasizer la témporo et completiono di acto relate ad áltero (manger et envader en la ántea exemplo) aut por emfasizer la agento di acto pasiva (dingo en manjata da dingo). Áltere, la simpla verbo es preferanda.
| Mi sapan che vi et Frank projectin desconecter mi... |
|
(simpla acto pasinta) |
| Vi et Frank esin projectanta desconecter mi cuande grandaza feto súbite aparin de nulube. |
|
(acto pasinta dum acto progresanta) |
Actos transitiva et netransitiva
Cuande persono aut coso dírijan acto ad áltera persono aut coso, la acto es nominijata “transitiva” (e.e., lo tránsitan ad áltera persono aut coso). Exemple, pagher (honorario), specter (películo), dicer (la vero). La afectato (en la ántea exemplos, honorario, películo, et vero) es nominijata la “complemento”.
Cuande la acto ne es dirijata ad áltero, cuale eser, seder, et jacer, oni nominijan lo “netransitiva”.
En cuida linguajos, il verbo es et transitiva et netransitiva, secuno la cuntexto; en Romániço, il verbo es aut transitiva aut netransitiva, jamás amba. Por ficher netransitiva verbo transitiva, oni potan adjunter -if- ad la radiço; por ficher transitiva verbo netransitiva, oni potan adjunter -ez- ad la radiço:
| Netransitiva |
|
Transitiva |
| La bulo rotulezin ad en la strado. |
|
La infanto rótulin la bulo ad en la strado. |
| La acuo bulitionan. |
|
La cocinisto bulitionifen la acuo. |
| La nivajo fusezun. |
|
La solelo fusun la nivajo. |
|
 |
| |